Maske, maskiranje i rituali u Srbiji


ISBN:
978-86-7558-557-2
pismo:
ćirilica
format:
170 x 240
teaser-text:

U ovoj studiji prvi put se u srpskoj etnologiji sučeljavaju sakupljeni rituali sa maskiranim učesnicima i istražuju kao kompleksne pojave „obrnutog oblačenja“ ili „obrednog odevanja“

PREDGOVOR
Studija Maske, maskiranje i rituali u Srbiji rezultat je istraživačkog rada sprovedenog tokom poslednjih decenija XX i početkom XXI veka.
Fenomeni maskiranja i njima odgovarajući obredi sa maskama u dosadašnjim proučavanjima savremene srpske etnologije i antropologije su marginalizovani i nije im posvećivana odgovarajuća pažnja. Sistematizacijom i objedinjavanjem jednog dela postojećih istraživanja sa recentnim empirijskim materijalom, pružaju se mogućnosti u predstavljanju ovih fenomena kulture u novom svetlu. Takav pristup nametnuo je i neka nova pitanja na koja do sada nisu traženi odgovori, kao što su, na primer, pitanja kako se danas tretira prerušavanje i kako se unutar toga razvija komunikacija u Srbiji i njenom društvu u celini i da li egzistira Bahtinovska ulična „smehovna kultura“ u društvenoj stvarnosti obrnutog reda? Da li je moguće fokusirati problem zamišljenog i ostvarenog reda tretirajući maskiranje kao sastavni deo dozvoljene/nedozvoljene granice?
Uvođenjem novog empirijskog materijala, komparativno sagledanog sa postojećim, učinjen je pokušaj u ostvarivanju dijaloga između tradicije i savremenosti, načina mišljenja i ponašanja u tradicionalnom modelu društva i savremenog ophođenja putem rituala sa maskama. Da su maske, maskiranje i odgovarajući rituali imali određena značenja i na srpskom kulturnom prostoru neosporno je, međutim, uvek su nekako sagledavani prarcijalno u svetlu tradicionalnog načina mišljenja društva, posebno onog koncepta koji se vezuje za ruralnu sferu i davno prevaziđenih magijsko-religijskih rituala. Prema tome, u ovoj studiji prvi put se u srpskoj etnologiji sučeljavaju sakupljeni rituali sa maskiranim učesnicima i istražuju kao kompleksne pojave „obrnutog oblačenja“ ili „obrednog odevanja“ koje se izdvajaju iz svakodnevice. Prihvatanjem postavljenog cilja pošlo se od činjenice da su tradicionalni i savremeni oblici objedinjeni zajedničkim imeniteljem – homogenim prostorom, ali i konceptom multikulturalnosti podneblja, procesima akulturacije i slikom društvene stvarnosti.
S obzirom na to da u širem regionu postoje monografije koje se bave ovom tematikom* , jedno od osnovnih koncepcijskih opredeljenja u okviru proučavanja bilo je i stvaranje jedne početne etnološke studije o maski i maskiranju na prostoru Srbije, koja bi obuhvatila čitavo stanovništvo sa svim osobenostima, sličnostima i razlikama. Dakle, takva studija je bila zamišljena u formi transkulturalnosti**.
Tako postavljeni zadatak doprineće svakako boljem razumevanju ne samo razvoja narodne kulture u celini već i razumevanju oblika transformacija i procesa akulturacija koji su se odvijali u Srbiji. Osim toga, maske i maskiranje nisu samo forme mišljenja već su i ono čime se misli. Sličnosti i razlike uočene kod susednog stanovništva, van granica Srbije, koriste se da bi se odredio opšti presek kulture prerušavanja na području Srbije. Od ishoda rasprave u ovoj studiji u formalnom obliku, zavisi i određenje funkcija maskiranja kao jednog od oblika komunikacije proučavanog društva.
Oslobađanje od teorija ili hipotetičkih stavova iz prethodnih proučavanja ne znači i njihovo negiranje. One su na neki način utemeljene u srpskoj etnologiji, tj. istorijsko-genetski i evolucionistički pravac uz komparativno dijahroni metod.
Studija predstavlja neznatno dopunjen tekst doktorske disertacije Maskiranje u ritualima stanovništva Srbije, odbranjene na Filozofskom fakultetu u Beogradu, pred komisijom: prof. dr Branko Ćupurdija, dr Senka Kovač, docent, prof. dr Ivan Kovačević i prof. dr Olivera Vasić.
Ovom prilikom želim da se zahvalim na pomoći jednom broju kolega i prijatelja, njihovoj spremnosti da sa mnom vode rasprave i bez čije pomoći ova studija ne bi bila uobličena i predstavljena javnosti. Započete konsultacije sa prerano preminulim mentorom, prof. dr Dušanom Bandićem, na čiji sam se predlog i prihvatila ovog posla, nastavila sam uz pomoć jednog broja stručnjaka koji su izrazili spremnost i zainteresovanost za istraživanja kojima sam se posvetila. Veliku zahvalnost izražavam dr Mirjani Maluckov, muzejskom savetniku, dr Biljani Sikimić, lingvisti iz Balkanološkog instituta SANU, prof. dr Oliveri Vasić, etnokoreologu, prof dr Branku Ćupurdiji i akademiku Petru Vlahoviću. Etnolozi, kustosi u muzejima Srbije – mr Miodrag Aleksić, Živka Romelić, Dragan Minić, Dejan Krstić, Nataša Nikolić, nesebično su ustupali svoje podatke (informacije i ilustrativni materijal). Zahvalnost dugujem i kolegi Milošu Matiću, kustosu Etnografskog muzeja u Beogradu i Gordani Jolić, dokumentaristi Etnološkog odeljenja Muzeja Vojvodine u Novom Sadu. Posebnu zahvalnost upućujem koleginicama Outi Peisi (Outi Peisa) etnologu u Muzeju grada Helsinkija, iz Finske i Cvetani Manevoj, etnologu iz Regionalnog istorijskog muzeja iz Pernika u Bugarskoj, kao i kolegama iz muzeja i instituta iz Ljubljane, Zagreba, Skoplja koji su mi nabavljali neophodnu literaturu.
Kazivači na terenu iskazivali su usrdnost, gostoprimstvo i spremnost da odgovore na brojna pitanja dajući iscrpne odgovore, što je olakšalo prikupljanje građe tokom svih ovih godina koje sam provela na raznim terenima u Srbiji i van Srbije.
Naposletku, dugujem zahvalnost svojoj porodici, suprugu Milanu i sinovima Urošu i Luki, koji su u periodu mog intenzivnog rada imali strpljenja i razumevanja za moja odsustvovanja i posvećenost tokom pisanja studije. Oni su mi stalna inspiracija u radu.

*M. A r n a u d o v, Studii vъrhu obredi i legendi, I i II, Sofiя 1971, G. K r a e v, Bъlgarski maskaradni igri, Sofiя, 1996; Maska i bulo, Sofiя, 2003, N. K u r e t, Maske slovenskih pokrajin, Ljubljana, 1984. I. L o z i c a, Izvan teatra, Zagreb, 1990;
I. L o z i c a, Hrvatski karnevali, Zagreb, 1997; R. V u l c ã n e s c u, Mãştile populare, Bucureşti, 1970; U j v á r i Z. Játék és maszk, I-III, Debrecen, 1983.

**Termin transkulturalnost preuzet iz analitičkog članka Volfganga Velša, Transkulturalnost, forma današnjih kultura koja se menja, Kultura, časopis za teoriju i sociologiju kulture i medija, 102, Beograd, 2002, 70–89. Autor koristi prefiks trans u terminu transkulturalnost sa dvojnim značenjem: trans kao transverzalno koji vodi ka rađanju novog oblika koji nadilazi tradicionalni izgled kulture i u značenju iznad u poređenju sa dosadašnjim oblicima kulturnih procesa.

List Price: 1,320.00 din.
Price: 1,056.00 din.